literatura
MAGAZYN KULTURALNY
03 sierpnia 2015

Nieopowiedziana historia Ormian

„Księga Szeptów” stanowi przykład literatury, która ciekawa jest głównie ze względu na kontekst kulturowy, z którego się wywodzi. Jej autorem jest Rumun ormiańskiego pochodzenia, aktywny polityk, a przy tym także pisarz. Choć ze względu na język książka ta przynależy do literatury rumuńskiej, jednak kulturowo można zaliczyć ją do kręgu ormiańskiego. To właśnie czyni ją wyjątkową.

Varujan Vosganian, Księga szeptów, Książkowe Klimaty 2015

Rok ukazania się Księgi Szeptów (2015) nie jest przypadkowy, chociaż w rzeczywistości jest to wznowienie: pierwsze polskie wydanie opublikowano w 2009 roku.

W bieżącym roku jednak przypada setna rocznica ludobójstwa Ormian, obchodzona w Armenii, a także na świecie, szczególnie w miejscach, gdzie znajdują się większe ormiańskie diaspory, tak jak w Stanach Zjednoczonych. W oczywisty sposób stwarza to dla Księgi Szeptów nowy kontekst. Jest to dobry moment na refleksję nad Historią oraz na przyjrzenie się wydarzeniom sprzed lat i ich konsekwencjom w teraźniejszości. Wydaje się to także dobrym zabiegiem marketingowym ze strony wydawnictwa. Promocja książki była w oczywisty sposób spleciona z wydarzeniami upamiętniającymi 100. rocznicę ludobójstwa, które miały miejsce 24 kwietnia. Były to zarówno marsze ku pamięci, jak i naukowe konferencje czy wystawy. W Polsce w kwietniu odbyły się odczyty książki Vosganiana w kilku miastach, wpisujące się w politykę promocji wiedzy na temat ludobójstwa, aktywnie prowadzoną przez Republikę Armenii. Oczywiście owa promocja ma swoje wewnętrzne cele, wykraczające poza pragnienie uczczenia pamięci ofiar, do których należy zachęcenie jak największej liczby państw do uznania wydarzeń z 1915 roku za ludobójstwo: nie wszyscy bowiem zgadzają się na użycie tego terminu. Za uznaniem zaś tego terminu płyną różne polityczne konsekwencje, łącznie z reparacjami ze strony Turcji na rzecz Armenii. Jakiegokolwiek słowa jednak nie użylibyśmy, pozostaje faktem, że 1915 rok jest dla Ormian momentem traumatycznym, symbolicznym i niezwykle ważnym z punktu widzenia ich tożsamości narodowej. W potocznych narracjach to właśnie w tym momencie wielkość narodu ormiańskiego na dobre załamała się, co trwa do dzisiejszego dnia.

Mimo że diaspora ormiańska istniała od wieków, po 1915 roku nowa fala emigrantów wyruszyła w świat. Rodzina Vosganiana wywodzi się właśnie z tej emigracji. Ocaleli z masakr dziadkowie założyli nowe rodziny i osiedlili się w Rumunii. Nie był to jednak koniec ich cierpień. Autor Księgi Szeptów jako trzecie pokolenie jest już na tyle wolny od traumy, że może w swobodniejszy sposób przyjrzeć się swojej historii rodzinnej i zrekonstruować wydarzenia, które ukształtowały także jego tożsamość. Podobnie jak w rodzinach ocalałych z Holokaustu, w rodzinach ormiańskich o ludobójstwie zazwyczaj nie mówiło się wprost. Wydarzenia z przeszłości owiane były tajemnicą, przekazywane w zdawkowy i fragmentaryczny sposób, uzupełniane przez wyobraźnię dziecięcą oraz przekłamania, jakich dopuszcza się pamięć starców po wielu latach. Właśnie taka sytuacja miała miejsce w rodzinie opisanej przez Vosganiana. Stąd tytuł powieści: Księga Szeptów. Księga, która nigdy nie powstała i nigdy nie istniała w całości. To zapis wspomnień, fragmentów rozmów, domysłów uzupełniony wiedzą historyczną. Zrekonstruowana opowieść, która nigdy nie została opowiedziana, choć pozostawała zawsze w niedopowiedzeniu, w domyśle, z tyłu głowy.

Nieopowiedziana historia Ormian

Zagadnienia poruszane w Księdze Szeptów w ciekawy sposób łączą lokalne z globalnym. Z jednej strony osią, wokół której zbudowana została fabuła jest historia rodzinna, osobiste wspomnienia. Z drugiej strony cała fabuła wykracza daleko poza granice rodziny. Akcja rozgrywa się w Fokszanach, niewielkim miasteczku w południowo-wschodniej Rumunii. Bohaterami są Ormianie, co ciekawe: właściwie sami mężczyźni (społeczeństwo ormiańskie do dzisiejszego dnia pozostaje silnie patriarchalne). Historia wykracza jednak poza Fokszany zarówno na poziomie czasu, jak i na poziomie geograficznym. Podążając za niedopowiedzianymi opowieściami starców, rekonstruując historie ich życia, znajdujemy się raz w Anatolii końca XIX wieku, następnie w konwoju zmierzającym na pustynie Der-es-Zor. Następnie poznajemy wykonawców akcji Nemezis, bojowników sprawiedliwości wymierzających ją osobiście sprawcom, a także śledzimy historię generała Dro, legendarnego ormiańskiego żołnierza. Każda z historii jest inna, pokazuje inne reakcje i ścieżki życiowe, jakie obrali Ormianie wypędzeni ze swoich domów, pozbawieni rodzin: od szaleństwa, przez kariery w roli kupców, po zemstę i walkę u boku wojsk wielkich mocarstw początku XX wieku: faszystowskich Niemiec i Związku Radzieckiego.

Wszystkie historie splatają się ze sobą i w magiczny sposób prowadzą z powrotem do Rumunii, do Fokszan. Fikcja przeplata się z prawdą. Tym, co łączy wszystkich bohaterów jest trauma, pęknięcie na początku życiorysu, które miało miejsce jeszcze na terytorium Imperium Osmańskiego. Każdy przeżywa ją w inny sposób, losy wszystkich są jednak w pewien sposób wykrzywione.

Głównym tematem, którego dotyka Vosganian jest kwestia pamięci oraz form jakie ona przyjmuje w późniejszym życiu bohaterów naznaczonych okrucieństwem. W narracji Vosganiana wydarzenia z 1915 roku są dopiero początkiem. Osoby raz dotknięte nieszczęściem nie mogły być w pełni od niego uwolnione. Po tureckich masakrach nadeszła walka o niepodległość Armenii, II wojna światowa, a następnie komunistyczny reżim. Księga Szeptów w historii rodziny kumuluje wszystkie potworności XX wieku.

Za pomocą fragmentaryczności oraz aluzji do realizmu magicznego na poziomie stylu autor stara się oddać, w jaki sposób funkcjonuje pamięć traumatycznych wydarzeń. Wydarzenia historyczne przeplata z fikcją i fantazjami. Narratorem bywa czasem on sam jako dorosła osoba, czasem jako mały chłopiec. Często przenosimy się w przeszłość, aby zrozumieć kim są "starcy mojego dzieciństwa", jak nazywa ich autor. Ten aspekt wydaje mi się najcenniejszy w książce Vosganiana. Autor w subtelny sposób uchwycił to, co poza literaturą może być trudne do przekazania. Dobrze skrywane blizny, które jednak wpływają na całe dalsze życie. Z podobnymi bliznami nadal zmaga się Armenia i jej społeczeństwo. Obchody setnej rocznicy ludobójstwa są prawdopodobnie jedną z metod na - paradoksalnie - ostateczne zapomnienie i pozbycie się traumy.

Księga Szeptów na pewnym poziomie może być też traktowana jako swoiste źródło wiedzy historycznej: podobnie jak każda inna dziedzina sztuki rozprawiająca się z przeszłością. Czytelnik przenosi się na początek XX wieku i za sprawą sugestywnych opisów narratora może poznać sytuację Ormian tamtego okresu. Wydaje mi się, że jest to relacja nadal dość unikalna. Ludobójstwo Ormian pozostaje wciąż wydarzeniem na wpół zapomnianym.

Ale Księga Szeptów to nie tylko historia Ormian. To także nostalgia za światem dzieciństwa, za małomiasteczkowym życiem. Wiele opisów przypomina melancholijne wspomnienia z polskich Sztetli. Małe sklepiki, zakurzone ulice, słońce. A jednak ten świat na pół jeszcze zanurzony w przeszłości, w Turcji i Armenii, musi w końcu odejść i dopiero wtedy możliwe jest pełne rozliczenie się z przeszłością, którego dokonuje autor. Możliwe zresztą, że kategoria "rozliczania się z przeszłością" jest błędna w odniesieniu do książki Vosganiana. Jak sam o sobie mówi, jest po prostu opowiadaczem. Przekazuje opowieści, które opowiedziano jemu. Jest to zarazem pozycja neutralna, jak i nawiązująca do bliskowschodnich tradycji. Kategoria opowieści, baśni bardzo pasuje do narracji Księgi Szeptów, gdzie prawie zupełnie magiczne sytuacje przeplatają się ze zwyczajną codziennością. Owa magia to nie fantastyka, nie jest nieautentyczna czy niemożliwa. Ona najpewniej faktycznie się wydarza, jednak na innej płaszczyźnie: psychiki bohaterów. Magia Księgi Szeptów dobrze oddaje funkcjonowanie ludzkiej pamięci, szczególnie w sytuacji, gdy pamięć ta odwołuje się do wydarzeń z dzieciństwa.

Varujan Vosganian, Księga szeptów

Tłumaczenie: Joanna Kornaś-Warwas

Książkowe Klimaty 2015

następna
strona
poprzednia
strona
przejdź do strony: 123

Zobacz także