literatura
MAGAZYN KULTURALNY
16 maja 2013

Ceramik o historycznym zacięciu

Paryskie lata 70. XIX wieku, Wiedeń po Anschlussie, współczesne Tokio i Londyn to tylko niektóre wyimki z historii żydowskiej rodziny Ephrussich. Została ona spisana przez potomka wielkiego rodu, współczesnego cenionego ceramika i rzeźbiarza, Edmunda de Waala.

Edmund de Waal, Zając o bursztynowych oczach, Wydawnictwo Czarne 2013 - fragment okładki

Punktem wyjścia do napisania historii Ephrussich stał się tytułowy „zając o bursztynowych oczach” – jedna z japońskich figurek netsuke, których pełną kolekcję (264 przedmioty) de Waal odziedziczył po swoim dziadku wujecznym. Wraz z wejściem w posiadanie rzeczy autor stał się odpowiedzialny za historię z nimi związaną, dwa lata prowadził więc skrupulatne badanie dokumentów, rozmawiał z krewnymi, by w końcu spiąć ponad stuletnią opowieść w oszlifowaną fabułę.

De Waalowi udało się napisać książkę zbierającą wiele wątków w jedną spójną narrację – osiągnął to dzięki kolekcji figurek, której przemieszczanie się związane było z życiem nieprzeciętnych właścicieli. Drzewo genealogiczne zamieszczone na początku powieści zaczyna się od Żydów pochodzących z niegdyś polskiego Berdyczowa (co nie jest bez znaczenia dla rysów nadanych pewnym postaciom u Prousta), którzy potem w Odessie stali się największymi eksporterami zboża na świecie. Potem w Paryżu wypracowali sobie pozycję wielkich bankierów, porównywalnych z pozycją Rotschildów. Epizod paryski to początek historii figurek netsuke – Charles Ephrussi, znawca sztuki, zwłaszcza impresjonizmu, w czasie europejskiego zachwytu kulturą japońską kupuje 264 przedmioty, warte majątek. Jest cenionym krytykiem, a także mecenasem takich artystów jak Renoir czy Manet. O powodzeniu Ephrussiego z niejaką zawiścią pisał w pamiętniku de Goncourt, a Proust uczynił Charlesa pierwowzorem Swanna. Ephrussi był także w posiadaniu najnowszych obrazów Pisarra, Moneta czy Degasa, z krytycznym zacięciem wychwalając ich autorów.

Wielki świat nie opuścił właścicieli netsuke także w Wiedniu, dokąd kolekcja powędrowała wraz ze śmiercią Charlesa. Bankierska rodzina zamieszkała w pałacu Ephrussich przy najbardziej reprezentacyjnej na owe czasy ulicy Wiednia – Ringstrasse. Budynek był podobno przedmiotem artystycznych wzruszeń Hitlera, gdy jeszcze nie porzucił malarstwa dla innych spraw. W tymże pałacu przyszło dojrzewać Elisabeth Ephrussi, korespondującej z Rilkem poetce i prawniczce, babci autora. Ten też budynek wraz z pełnym wyposażeniem został rodzinie odebrany w związku z aryjskimi ustawami wprowadzonymi w trakcie drugiej wojny światowej. Cała kolekcja figurek zdążyła jednak ocaleć, a to za sprawą pewnego przypadku (czy zrządzenia losu), by następnie trafić do wujecznego dziadka autora zbijającego majątek w Tokio.

Opowieść podana przez de Waala jest osnuta wokół bajońskich sum, znanych nazwisk i wspaniałych budynków i miejsc, i już to w znacznym stopniu przesądza o atrakcyjności książki. Nie można jednak sprowadzić tekstu do powierzchownej wyliczanki artystów belle epoque czy rzucenia kontrowersyjnych nazwisk. Autor zaznaczał na wstępie, że nie było jego zamiarem melancholijne rysowanie rodzinnej sagi czy pisanie utrzymanej w nostalgicznym tonie opowieści o Mitteleuropie, a jedynie odkrycie relacji zachodzącej między figurkami a właścicielami. Atutem książki jest z pewnością angielski dystans autora wobec opisywanych zdarzeń, choć da się zauważyć nacechowane uwypuklenie problemu antysemityzmu, którego doświadczyła rodzina Ephrussich i który ostatecznie przesądził o utracie rodowej fortuny. Artystyczne oko de Waala nie jest obojętne na piękno przedmiotów i architektury, których opisy są miniaturowymi krytycznymi esejami. Nic więc dziwnego, że proza ceramika zyskała tak interdyscyplinarnych zwolenników jak Jacek Dehnel. To trochę tak, jakby do przedmiotów kunsztownie opisanych przez Pereca w „Życiu. Instrukcji obsługi” dołożyć to, czego tam przekornie nie ma – życie.

Warto przy okazji opowieści o rodzinnej historii przypomnieć polską wersję arystokratyzmu – jest to książka Marii Czapskiej „Europa w rodzinie” przedstawiająca środkowoeuropejski upadek dawnej fortuny.

Edmund de Waal, Zając o bursztynowych oczach. Historia wielkiej rodziny zamknięta w małym przedmiocie

Wydawnictwo Czarne 2013

cena: 44,90 zł

następna
strona
poprzednia
strona

Zobacz także